Atlas van Amsterdam

In het spraakgebruik wordt een atlas
meestal geassocieerd met een gebonden boek.
Echter, sinds de zeventiende eeuw verwijst het begrip atlas
ook vaak naar een losbladige verzameling tekeningen en prenten
van niet alleen kaartbladen maar tevens stadsprofielen, belangrijke gebouwen,
straten, pleinen, historische gebeurtenissen, portretten en variabele rubrieken
binnen het lemma ‘zeden en gewoonte’.

Het KOG nam het initiatief voor het verzamelen
van een historisch-topografische atlas van Amsterdam in 1877.
Na de Atlas van het Amsterdamse Stadsarchief is de verzameling van het KOG
de grootste in zijn soort in Nederland: hij telt 23.722 objecten.
De Atlas is topografisch/geografisch en thematisch geordend.
Behalve deze oorspronkelijke atlas zijn er nog twee kleinere atlassen
van Amsterdamse topografie die separaat bewaard worden:
de Atlas J. van Eck (gelegateerd in 1946;
1650 tekeningen en een collectie fotonegatieven) en de Atlas J.M. Coffeng
(gelegateerd in 1966; 94 tekeningen, w.o. stadsplattegronden).

Het vuurwerkpaviljoen op het water van de Binnen-Amstel, 1697.
I. de Moucheron en L. Bakhuizen, Pen in bruin en zwart, penseel in grijs, 31,2 x 46,8 cm

De Atlas van Amsterdam omvat een grote verscheidenheid
aan tekeningen en prenten, waaronder ook spotprenten, portretten,
bouwtekeningen, nieuwjaarswensen,
lijsten van predikanten en regenten etc. en veel efemeer drukwerk.
Het oorspronkelijke corpus is als volgt opgebouwd:
stadsplattegronden (chronologisch gerangschikt), stadsprofielen
(geografisch gerangschikt), stadsgezichten (alfabetisch op straatnaam gerangschikt).
Voorts een uitgebreid rubriekensysteem zoals:
armenwezen en liefdadige instellingen, kerkwezen,
krijgswezen, waterwerken, interieurs etc.
Portretten van Amsterdammers zijn in een twaalftal portefeuilles ondergebracht.
De categorie ‘zeden en gewoonten’ – voorzover betrekking hebbend op Amsterdam -
is binnen de Atlas alfabetisch op trefwoord gerangschikt
(binnenhuizen, herbergen, schouwburgen, spelen etc.).

G. Lamberts, Oudheden en gezigten der stad Amsterdam, vijfde wandeling, 1820. Pen in bruin, penseel in waterverf in kleuren, 38,1 x 39,4 cm
J.M.A. Rieke, Huis aan de Tweede Boomdwarsstraat met in de gevel tegeltableau, nu in het bezit van het KOG, 1877.
W.J. van Troostwijk, Gezicht van de Oetewalerweg (nu Linnaeusstraat) naar Zeeburg, 1805. Penseel in zwart en kleur over potlood, kader pen in zwart, 16,3 x 24,2 cm

Het zwaartepunt van de collectie tekeningen en prenten
ligt in de 18de en 19de eeuw.
Bij het verzamelen voor de Atlas van Amsterdam
is men uitgegaan van het verwerven van afbeeldingen.
Kunstzinnige kwaliteit of zekerheid over een toeschrijving stonden niet voorop.
De ontwikkeling van Amsterdam in de 20ste eeuw,
met name het internationaal vermaarde ‘Plan Zuid’, is niet in de Atlas opgenomen.

De collectie is nog niet in de computer ingevoerd.
Er is ook geen kaartsysteem op kunstenaar, techniek, iconografie of herkomst.
Er kan derhalve op dit moment alleen gezocht worden op de hoofdcategorieën
waarop de collectie is opgeborgen.

De verzameling wordt bewaard in het depot
van het Genootschap in het Rijksmuseum, Frans van Mierisstraat 92.

Reproducties van de tekeningen en kopieën van de foto’s uit de Atlas Van Eck
zijn ook te raadplegen en te bestellen bij het Stadsarchief, Amsterdam.

Commissie
Prof.drs. J.E.G.C. Dibbits (voorzitter)
Mr. Chr.P. van Eeghen Jr.
Drs. A.W. Gerlagh
Drs. R.J.A. te Rijdt
Drs. L.L.M. Smit