Atlas Zeden en gewoonten

De Atlas Zeden en Gewoonten van het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap
is een verzameling van prenten, tekeningen, gedrukt materiaal, foto’s en diversen
die betrekking hebben op de geschiedenis van zeden en gewoonten,
monumenten, beeldhouwwerken en kunstnijverheid in Nederland.

De verzameling, die behalve achtendertig portefeuilles
met duizenden prenten en tekeningen ook ingebonden prentwerken, albums,
spellen etcetera omvat, wordt bewaard in de depotruimten van het Rijksmuseum,
Frans van Mierisstraat 92.
De Atlas omvat afbeeldingen vanaf de zeventiende eeuw.

De Atlas is ontstaan op initiatief van Daniel Franken Dzn. (1838-1898),
een van de oprichters en begunstigers van het Genootschap.
In 1885 werd daadwerkelijk begonnen met het aanleggen van de verzameling.
Franken liet bij zijn overlijden in 1898 niet alleen een verzameling
belangrijke zeventiende-eeuwse Hollandse grafiek na,
hij legateerde het Genootschap ook een geldbedrag
waarvan hij de rente onder meer bestemd had voor aankopen voor de Atlas.

Henrick Meurs (zeventiende eeuw), “Vive la plume”, 1617, Pen en inkt op perkament, 45 x 34 cm

Cornelis Troost (1696-1750), Lezend meisje, zwart krijt met wit gehoogd, 1741.
Penseel in grijs op blauw papier, 30,5 x 27cm

De indeling van de Atlas – Topografie, Regering, Rechtswezen, Krijgswezen,
Kerk en Kerkwezen, Armwezen en Liefdadige Instellingen, Handel en Nijverheid,
Onderwijs en Wetenschappen, Schone Kunsten, Zeden en Gewoonten,
Merkwaardige Gebeurtenissen – is grotendeels gebaseerd
op de indeling van de Historische Tentoonstelling van Amsterdam van 1876.

In de eerste decennia van de twintigste eeuw zijn onderwerpen toegevoegd als
Militair en Huiselijk Leven, Kleding, Tuinen, Jacht, Rijtuigen, Pleziervaartuigen.
Door die indeling, en door de wijze van opbergen in portefeuilles,
die zelfs voor een deel nog uit de negentiende eeuw stammen,
kan de bezoeker van deze verzameling zich in een tijdmachine wanen.
Weliswaar zijn zowel een deel van de prenten en tekeningen
alsook de portefeuilles kort geleden in het kader
van het Deltaplan voor het Cultuurbehoud gerestaureerd,
maar daarbij is de oorspronkelijke sfeer die de Atlas ademt
zorgvuldig gerespecteerd.

Christiaan Andriessen (1775-1846), Daar zit de bruid, circa 1806. Aquarel, 18 x 25,5cm

Onder de schatten van de Atlas bevinden zich
behalve bijzondere tekeningen en prenten
van onder anderen Willem Buytewech, Hendrick Goltzius, Jan Saenredam,
Claes Janz. Visscher, een collectie tekeningen van Cornelis Troost (1696-1750),
een collectie tekeningen van Christiaan Andriessen (1775-1846),
silhouetportretten van J.A. Schmetterling (1750-1828),
talloze kinderprenten, en zelfs houtblokken waarvan deze gedrukt zijn,
nieuwjaarswensen, kermiswensen, kalligrafie, koppermaandagprenten,
affiches en adreskaarten.
De laatste tijd wordt de Atlas incidenteel met een aanwinst verrijkt.

Commissie
Mevrouw drs. H.C.M. Schretlen (voorzitter)
Mevrouw drs. E. Caljé- van den Berg
Mevrouw dr. H.C. Dibbits
Mevrouw J. Grünfeld
De heer dr. D.R. Horst
Mevrouw drs. M.G.G. Löwensteyn
Mevrouw drs. E. Schimmelpenninck-Hartman