Zegels en charters

Reeds in de concept-statuten van het KOG van 1858-1859
wordt het verzamelen van zegels expliciet vermeld als een belangrijk onderdeel
van de ‘hulpbronnen voor de studie der Nederlandsche Oudheidkunde’.

Vijf zegels aan het charter van Aleid van Holland voor de abdij van Rijnsburg, 17 maart 1259

Na enkele losse schenkingen, onder meer van het zegel
van roomskoning Willem II, graaf van Holland,
werd de verzameling in 1878 vergroot met een donatie van 24 bezegelde oorkonden uit de jaren 1586 tot 1714 door de letterkundige W.J. Hofdijk.
In 1899 schonken de zonen
van één van de oprichters van het KOG, de oudheidkundige jhr J.P. Six,
diens verzameling zegels, zegelstempels en oorkonden aan het Genootschap.
Voor een groot deel was deze verzameling afkomstig
uit de vermaarde collectie van Cornelis van Alkemade (1654-1737)
en diens schoonzoon mr. Pieter van der Schelling (1691-1751),
die na verkoop van een deel van de collectie
in bezit was gekomen van de familie Van Vollenhoven.

Dit restant van de collectie Van Alkemade-Van der Schelling
werd in 1848 geveild in het Huis met de Hoofden in Amsterdam
waarbij het waarschijnlijk namens jhr Six door C.F. Roos werd aangekocht.
Ook de in 1718 door Van Alkemade samengestelde Catalogus librorum, manuscriptorum et operum ineditorum, etcetera werd toen door jhr Six verworven.
In 1952 werd dit handschrift door een nazaat, jhr Six van Wimmenum,
aan het KOG aangeboden.

Oorkonde waarin Jan, abt van Egmond, Symon pastoor van Wormer en Gheret Vogel,
pastoor van Sassenheim uitspraak doen in een geschil tussen Reynaer Janssoen en Reynaer Doevensoen
over de verlening van een kapelanie in de kerk te Akersloot, 23 juni 1379.
Bezegeld door beide partijen waarbij het zegel van Reynaer Doevensoen ontbreekt

Naast deze schenkingen van Hofdijk en Six
werden in de laatste decennia van de negentiende eeuw
oorkonden, zegels en zegelstempels en dergelijke verworven
van leden van verschillende families zoals Werdmüller von Elgg, Ploos van Amstel,
Van Lawick van Pabst van Nyevelt, Douwes Dekker en anderen.
Nog in 1902 schonk mr. F.A.J.F. ridder van Rappard
via de bekende Utrechtse archivaris S. Muller Fzn
enkele kistjes met gipsafgietsels van zegels uit de nalatenschap van zijn vader,
die voor het archief van Utrecht van geen belang waren volgens Muller.

Een dertig jaar later werd door dr. H.P. Heineken
een verzameling lakafdrukken van zegels uit de verzameling van zijn vader,
KOG- erelid G.A. Heineken, aan het KOG geschonken.

Verguld koperen doos voor het grootzegel van keizer Joseph II, 3 februari 1767, aan een adelsdiploma

Aan het eind van de negentiende eeuw verminderde de belangstelling
voor het verzamelen van oorkonden en zegels.
Reeds in de nieuwe statuten van 1887
was de vermelding ervan als verplicht verzamelobject geschrapt.
Deze nieuwe houding had mede te maken met de ontwikkeling
van het openbaar archiefwezen waarvan oorkonden en zegels
een wezenlijk onderdeel vormen
als behorend tot de ambtelijke en juridische administratie.
Behalve enkele aanwinsten zoals die van Heineken
werden gedurende de twintigste eeuw uit de verzameling van het KOG
onderdelen aan verschillende instanties in (langdurig) bruikleen afgestaan.

Zo werd een grote verzameling lakafdrukken ondergebracht
bij het Genealogisch- Heraldisch Genootschap in Den Haag,
waaronder de van Heineken afkomstige verzameling;
naar het Joods Historisch Museum
gingen zegelafdrukken van de voormalige Hoogduitse Joodse Gemeente,
in 1869 door dr. Samuel Israël Mulder aan het KOG geschonken,
en aan het Rijksmuseum werden bij de inrichting van de afdeling Geschiedenis
oorkonden en zegels uit de verzameling Six in bruikleen gegeven.
Naar de mening van de toenmalige rijksarchivaris dr. R. Fruin
was een museum niet de juiste plaats voor dergelijke archiefstukken
en hij verzocht meermalen tot algehele overdracht van de collectie
aan het Algemeen Rijksarchief in Den Haag.


Troon- of majesteitszegel van koning Ladislaus van Hongarije, 1456. Diameter 13 cm.	Troon- of majesteitszegel van kardinaal Albrecht van Brandenburgh, 1542. Diameter 12 cm.

Het KOG- bestuur wees deze verzoeken stelselmatig van de hand
en stelde voor het beheer van de verzameling en de ontsluiting ervan
in 1934 de Commissie voor de Sfragistiek in.
Tot dan was er alleen in 1901 een lijst van zegels
uit de verzameling van Six vervaardigd door J. Kalf.
In de jaarverslagen van 1951-1952 en 1952-1953
werd door commissielid mevrouw mr. Elisabeth C.M. Prins
een inventaris in regestvorm gepubliceerd
van de meer dan honderd oorkonden tellende oorkondenverzameling.

Door de overbrenging van de gehele verzameling
voor ten minste vijftien jaar naar het Utrechtse archief in 1991,
dat bekend stond om zijn zegelrestauratie en het beheer van oorkonden en zegels,
leek alsnog de wens van rijksarchivaris Fruin in vervulling te zijn gegaan.
Maar nog vóór het verstrijken van de eerste termijn
is de oorkonden- en zegelverzameling teruggekeerd
bij het Genootschap en ondergebracht in de Frans van Mierisstraat in Amsterdam.
Het KOG -bestuur stelde in 2005 een nieuwe commissie in
tot beheer van de verzameling onder de nieuwe naam ‘Commissie Zegels en Charters’.

Commissie

Dr. C.L. Verkerk (voorzitter)
Drs. G. van Herwijnen

Literatuur

‘De zegel- en oorkondenverzameling van het KOG’, in: Voor Nederland bewaard.
De verzamelingen van het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap
in het Rijksmuseum ,
F.H.A. Rikhof, Baarn 1995, p. 365-378.

Lijst der zegels uit de nalatenschap van Jhr. Dr. J.P. Six,
aan het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap geschonken
door Prof. Jhr. Dr. J. Six en Jhr. W. Six,
in: Jaarverslag in de Drie-en-veertigste Algemeene Vergadering
op Maandag 6 mei 1901.
J. Kalf.

‘De oorkondenverzameling van het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap’,
in: Jaarverslagen in de vier en negenste en de vijf en negenste
jaarvergadering op maandag 9 juni 1952 en 1 juni 1953 , Amsterdam 1954.
E.C.M. Prins.